काठमाडौंको सहरी अराजकताले तीव्र आधुनिकीकरणको दबाबलाई प्रस्तुत गर्छ भने रित्तिाँदै गएका पहाडहरूले नेपालको ग्रामीण आत्मासँगको सम्बन्धको क्षयलाई संकेत गर्छ। यो खाडललाई कम गर्न विभिन्न साहसी नीतिहरू चाहिन्छ।
हिमालको काखमा अवस्थित नेपालको सुन्दर भौगोलिक परिदृश्यमा कहालीलाग्दो आर्थिक भिन्नता देखिन्छ। राजधानी काठमाडौं तीव्र गतिमा व्यस्त, भीडभाड र बढ्दो सहरीकरणले ग्रस्त छ।
नेपालको पहिचान बोकेका पहाड र हिमालहरू भने सुनसान हुँदैछन्। गाउँहरू बसाइँसराइ, आधुनिकीकरण र आर्थिक दबाबका कारण रित्तिँदैछन्। काठमाडौंको भीडभाड र नेपालको ग्रामीण पहाडको सुनसानबीच फराकिलो हुँदै गएको अन्तरले सामाजिक, आर्थिक र पर्यावरणीय दबाब पनि बढ्दो छ। बढ्दो सहरीकरण र जनसंख्याको चापले काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सम्पदालाई खतरामा पारेको छ।
काठमाडौंको अभिभूत हृदय : आधा शताब्दी अघिसम्म मन्दिर, गुम्बा र परम्परागत नेवारी वास्तुकलाले सजिएको शान्त उपत्यका अब सहरी भीडको प्रतीक बनेको छ। जनगणना, २०७८ अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको जनसंख्या २,९९६,३४१ छ। यसमा काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुर जिल्ला समावेश छन्। तर, बाहिरबाट आउने जनसंख्यासहित उपत्यकाको जनसंख्या हाल ४० लाख रहेको अनुमान छ। उपत्यका तीव्र सहरीकरणको चुनौती सामना गरिरहेको छ। २०७२ को भूकम्पले उपत्यकाको केही भाग ध्वस्त बनायो। तर, पुनर्निर्माणको प्रयासले थप मानिसलाई अवसरको खोजीमा राजधानीतर्फ आकर्षित गर्यो।
आज काठमाडौं साँघुरा र ट्राफिकले भरिएका सडकहरूको भुलभुलैया हो, जहाँ हर्नको आवाज, धूलो र प्रदूषण सर्वत्र छ। सानो जनसंख्याका लागि बनाइएको सहरको पूर्वाधार अहिले दबाबमा छ। सडकहरू सधैं जाम हुन्छन्। यात्रु घण्टौं ट्राफिकमा बिताउँछन्। पवित्र बागमती नदी अब फोहोरले भरिएको प्रदूषित जलमार्ग बनेको छ। तराई र पहाडबाट बसाइँ सरेकाहरूको कारण सहरको किनारमा अव्यवस्थित बस्ती र घरहरू बढेका छन्। २०७८ को विश्व बैंकको प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं उपत्यकाको जनसंख्या ४५ को दरले वृद्धि भइरहेको छ, जुन देशको समग्र जनसंख्या वृद्धिदर ०.९ भन्दा निकै उच्च हो। यो भीडले सांस्कृतिक र पर्यावरणीय प्रभावहरू निम्त्याएको छ। काठमाडौंका युनेस्को विश्व सम्पदा स्थलहरू जस्तै बौद्धनाथ स्तूप र पशुपतिनाथ मन्दिर अव्यवस्थित सहरीकरणले घेरिएका छन्। यो अव्यवस्थित सहरीकरणले सम्पदा स्थलहरूको पवित्रता र सौन्दर्य घटाएको छ।
सहरको वायु प्रदूषण विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा धेरै छ। पीएम २.५ को मात्राले स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम निम्त्याउँछ। हिमालको दृश्यले सजिएको उपत्यकाको स्वच्छ हावा अब धुवाँले ढाकेको छ। मानिसहरूको अत्यधिक आगमनले स्रोतहरूमा पनि दबाब परेको छ। पानीको अभाव दैनिक समस्या हो। धेरै बासिन्दा निजी ट्यांकर वा प्रदूषित भू–जलमा निर्भर छन्। फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीले सडक र नदीमा फोहोरको थुप्रो लाग्छ। योजनाभन्दा वृद्धि अगाडि बढ्दै गरेको काठमाडौंको सहरी संकट विकासशील राष्ट्रहरूमा तीव्र सहरीकरणको चुनौतीको उदाहरण हो।
सुनसान पहाडहरू भर्सेस ग्रामीण बसाइँसराइ : काठमाडौं अत्यधिक बोझले थिचिएको बेला नेपालका ग्रामीण पहाडहरूले परित्याग र ह्रासको फरक कथा भन्छन्। पाखा खेतहरू, परम्परागत ढुंगाका गाउँहरू र जीवन्त जातीय समुदायहरू भएका देशका हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रहरू रित्तिँदैछन्। जनगणनाअनुसार पछिल्ला दुई दशकमा ग्रामीण जनसंख्या उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। धेरै पहाडी जिल्लाले २०५ सम्म बासिन्दा गुमाएका छन्। यो बसाइँसराइ आर्थिक आवश्यकता, पूर्वाधारको अभाव र सहरी जीवनको आकर्षणले प्रेरित छ। कृषि, जुन ग्रामीण नेपालको आधार हो, धेरैका लागि दिगो छैन। पहाडी किसानहरू साना, खण्डित खेतमा निर्वाहमुखी खेती गर्छन्, जुन माटोको ह्रास, अनियमित वर्षा र श्रमको अभावले कम उत्पादक बन्दैछ।
जलवायु परिवर्तनले यी चुनौतीहरूलाई झन् गम्भीर बनाएको छ। अनियमित मनसुन र तापमान वृद्धिले बाली उत्पादनमा असर गरेको छ। युवाहरूलाई पुख्र्याैली जमिनमा थोरै प्रतिफलका लागि कडा परिश्रम गर्नुभन्दा काठमाडौं वा विदेशका अवसरहरू आकर्षक लाग्छन्। बसाइँसराइ ग्रामीण ह्रासको प्रमुख कारण हो। युवा पुरुष र महिलाहरू गाउँ छोडेर काठमाडौं वा खाडी मुलुक, मलेसिया र दक्षिण कोरियातर्फ जाँदैछन्। अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन संगठनका अनुसार आप्रवासी कामदारहरूको विप्रेषणले नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनको लगभग ३० प्रतिशत योगदान गर्छ। तर, यो आर्थिक सहाराले ठूलो मूल्य चुकाउँछ। गाउँहरूमा वृद्ध र बालबालिका मात्र बाँकी छन्। विद्यार्थी संख्याको कमीले ग्रामीण स्कुलहरू बन्द हुँदैछन्। युवा पुस्ताले गाउँ छोड्दा स्थानीय खेती अभ्यासहरू जस्ता परम्परागत ज्ञान प्रणाली लोप हुँदैछ।
पहाडको जनसंख्या ह्रासले पर्यावरणीय प्रभावहरू पनि निम्त्याएको छ। परित्यक्त पाखा, खेतहरू झाडीमा परिणत हुनुका साथै आक्रामक बनस्पतीय प्रजातिहरूले कब्जा गरिरहेका छन्। यसले स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीलाई बिगार्छ। शताब्दीऔंदेखि व्यवस्थित पाखा खेतहरू नियमित मर्मतको अभावमा भत्किँदै जाँदा पहिरो र माटोको कटानको जोखिम बढाएको छ। सामुदायिक वन कार्यक्रमहरूद्वारा व्यवस्थित जंगलहरू अवैध कटान र उपेक्षाको दबाबमा छन्।
आधुनिकीकरणको धक्का र चाप : काठमाडौंको भीड र सुनसान पहाडबीचको अन्तर नेपालको असमान विकासको अभिव्यक्ति हो। राजधानीमा स्रोत, अवसर र पूर्वाधारको केन्द्रीकरणले शक्तिशाली आकर्षण सिर्जना गरेकाले देशभरका मानिसलाई तान्छ। काठमाडौंमा नेपालका उत्कृष्ट अस्पताल, स्कुल, विश्वविद्यालय र राजनीतिक तथा आर्थिक संस्थानहरू छन्। सहरको अराजकता वा बसाइँसराइको अनिश्चितता सहनुपरे पनि ग्रामीण परिवारका लागि सन्तानलाई राजधानी वा विदेश पठाउनु सामाजिक उन्नतिको अवसर हो।
ग्रामीण क्षेत्रको उपेक्षाले मानिसलाई गाउँबाट टाढा धकेल्छ। सुदूर पहाडी जिल्लाहरूमा स्वास्थ्य, शिक्षा र बिजुली जस्ता आधारभूत सेवाहरू प्रायः अपर्याप्त वा अनुपस्थित छन्। यहाँका सडकहरू मनसुनमा प्रायः अवरुद्ध हुँदा समुदायहरूलाई बजार र अवसरबाट अलग गर्छ। सरकारी नीतिहरूले सहरी विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन्। ग्रामीण पूर्वाधार वा कृषि नवप्रवर्तनमा थोरै लगानी भएको छ। फलस्वरूप, पहाडहरू ह्रासको दुश्चक्रमा फसेका छन्। जनसंख्या ह्रासले थप उपेक्षा निम्त्याउँछ, जसले थप बसाइँसराइलाई प्रेरित गर्छ।
सहरी र ग्रामीण विकासको सन्तुलन : काठमाडौंको भीड र सुनसान पहाडका दोहोरो संकट समाधान गर्न सहरी र ग्रामीण विकासलाई सन्तुलनमा राख्ने समग्र दृष्टिकोण चाहिन्छ। काठमाडौंका लागि दिगो सहरी योजनाको आवश्यकता छ। यसमा ट्राफिक कम गर्न सार्वजनिक यातायातमा लगानी, फोहोर व्यवस्थापन सुधार र सांस्कृतिक सम्पदा र हरियाली क्षेत्र संरक्षणका लागि कडा निर्माण नियमहरू लागू गर्नु समावेश छ।
बागमती नदी लगायतका यहाँका नदीहरू सफा र पुनस्र्थापनाका लागि सामुदायिक अभियान र सरकार समर्थित परियोजनाहरूलाई विस्तार गर्नुपर्छ। विकेन्द्रीकरण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पोखरा, विराटनगर र भरतपुर जस्ता महानगरमा पूर्वाधार र सेवाहरू सुधार गरेर काठमाडौंमाथिको दबाब कम गर्न सकिन्छ। व्यवसायहरूलाई राजधानी बाहिर सञ्चालन गर्न प्रोत्साहनले आर्थिक वृद्धिलाई देशभर समान रूपमा वितरण गर्न मद्दत गर्छ।
पहाडमा ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकतामा राखेर रोजगारमूलक र उत्पादनशील बनाउनु पर्छ। यसमा राम्रो बीउ, सिँचाइ र दिगो अभ्यासमा तालिममार्फत कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्न सकिन्छ। पहाडको प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक समृद्धिलाई उपयोग गर्ने पर्यटन र सामुदायिक पर्यटनलाई प्रोत्साहनले वैकल्पिक जीविकोपार्जन प्रदान गर्न सक्छ। युवालाई ग्रामीण विकासमा संलग्न व्यावसायिक तालिम र उद्यमशीलता अनुदान उपलब्ध गराउने जस्ता कार्यक्रमले तिनलाई गाउँमा बस्न वा फर्कन प्रेरित गर्न सक्छ। जलवायु लचिलोपनलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्मार्ट कृषि प्रविधि र विपद् तयारी उपायहरूले पर्यावरणीय परिवर्तनको प्रभावलाई कम गर्न सक्छ।
विगतमा नेपालमा सफल सामुदायिक वन कार्यक्रमहरूलाई आधुनिकीकरण गरेर प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। ग्रामीण जीवनमा गर्वको भावना जगाउनु आवश्यक छ। पहाडी समुदायहरूको सांस्कृतिक सम्पदालाई उत्सव, शिक्षा र मिडियामार्फत उत्सव मनाएर सहरी जीवन नै उत्कृष्ट हो भन्ने धारणालाई हटाउन सकिन्छ। सहरी केन्द्र र ग्रामीण हृदय दुवैलाई महत्व दिएर नेपालले थप सन्तुलित र दिगो भविष्य निर्माण गर्न सक्छ।
निष्कर्ष : काठमाडौंको भीड र सुनसान पहाडको कथाले परिवर्तनमा रहेको राष्ट्रका चुनौतीहरूलाई उजागर गर्छ। काठमाडौंको सहरी अराजकताले तीव्र आधुनिकीकरणको दबाबलाई प्रस्तुत गर्छ भने रित्तिँदै गएका पहाडहरूले नेपालको ग्रामीण आत्मासँगको सम्बन्धको क्षयलाई संकेत गर्छ।
यो खाडललाई कम गर्न बसाइँसराइका मूल कारणहरूलाई सम्बोधन गर्ने, दिगो विकासमा लगानी गर्ने र हिमाली गणतन्त्रको समृद्ध सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदालाई सम्मान गर्ने साहसी नीतिहरू चाहिन्छ। व्यस्त राजधानी र शान्त पहाड दुवैलाई पोषण गरेर मात्र नेपालले जीवन्त, समान र हिमाली पहिचानसँग साँचो भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ।
