हाल पुँजी बजारमा इन्टरनेसनल सेक्युरिटिज् आइडेन्टिफिकेसन नम्बर ‘आईजीन’ का कारण सिर्जना भएको विवादले लगानीकर्ताहरू अन्योलमा परेका छन् । आईजीन भनेको धितोपत्र (सेयर, ऋणपत्र आदि) लाई चिनाउने एक अन्तर्राष्ट्रिय कोड हो, जसले कुनै पनि सेयर वा धितोपत्रलाई स्पष्ट रूपमा चिनाउँछ । यो १२ अंकको कोड हुन्छ, जसमा अक्षर र अंकको संयोजन हुन्छ ।
नेपालमा सीडीएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेडले यो आईजीन दिने जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको छ । हालसम्म ४९१ आईजीन दिइसकेकोमा अधिकांश साधारण र संस्थापक शेयर, ऋणपत्र, सामूहिक लगानी कोष लगायतका समूहमा बाँडिएको छ । तर, विवाद तब चुलियो जब केही सूचीकृत कम्पनीहरूका संस्थापक वा समूहगत लगानीकर्ताले आफ्ना सेयरहरू ‘अभौतिकीकरण’ (डिम्याट) गर्न खोज्दा आईजीन नमिलेको भन्दै रोक लगाइयो ।
सेयर एकै किसिमका भए पनि सीडीएससीले फरक आईजीन दिनुपर्ने अडान राखेको छ । प्रचलित नियमअनुसार, संस्थापक सेयर बाँडफाँड भएपछिको तीन वर्षसम्म बिक्री गर्न नपाइने प्रावधान छ । तर यो प्रावधानका कारण सबै किसिमका सेयरलाई फरक आईजीन दिनुपर्ने तर्क कतै पनि छैन । अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास हेर्ने हो भने, फेसबुक जस्तो कम्पनीमा दुईवटा भोटिङ अधिकार भएका शेयरहरू पनि एउटै आईजीनमा राखिएका छन् ।
तर, नेपालमा सीडीएससीले यस्ता सेयरहरूलाई फरक आईजीन दिनुपर्ने अडान राखेर लगानीकर्तालाई अभौतिकीकरण (डिम्याट) गर्न रोक लगाएको छ । यसले लगानीकर्ताको लगानी असुरक्षित बनाएको छ । नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन)ले आफूले दिइसकेको निर्देशनअनुसार सीडीएससीलाई सेयर अभौतिकीकरण गर्न भनिसकेको छ, तर सीडीएससीले त्यसको पालना नगरेको गुनासो छ ।
विवादको मूल विषय आईजीन होइन, तर सीडीएससीको अडानले लगानी वातावरणमा अविश्वास पैदा गरिरहेको छ । नियम र व्यवहारअनुसार सबैले समान व्यवहार पाउनुपर्ने हो, तर अहिले ‘हलो अड्काएर गोरु पिट्ने’ जस्तो व्यवहार भइरहेको भन्दै धेरै लगानीकर्ताले आलोचना गरेका छन् ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, ‘पहिलेको कम्पनीलाई जुन आधारमा आईजीन दिइयो, त्यसै आधारमा पछिल्लो कम्पनीलाई पनि दिनुपर्ने हो । नत्र, एउटै प्रकृतिका कम्पनीलाई एउटै आईजीन दिनु, अनि अर्को कम्पनीलाई अनेक बहानामा अड्काउनु अन्याय हो ।’
नेपाल जस्तो पुँजी बजार विस्तारको चरणमा रहेको देशमा यस्ता विवादले लगानीकर्ताको मनोबल घटाउने मात्र होइन, भविष्यमा नयाँ लगानीकर्ता पनि डराउने अवस्था आउन सक्छ ।
