आजको समयमा सामाजिक सञ्जाल (Social Media) हाम्रो दैनिक जीवनको महत्त्वपूर्ण भाग बनिसकेको छ। सामाजिक सञ्जाल भनेको इन्टरनेटमार्फत मानिसहरूले आफैंले सामग्री (जस्तै: फोटो, भिडियो, विचार र समाचार) सिर्जना गरेर अरूसँग साझा गर्न सक्ने माध्यम हो। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, टिकटक र एक्स (पहिलेको ट्विटर) जस्ता प्लेटफर्महरू अहिले धेरै लोकप्रिय छन्।
मानिसहरूले सामाजिक सञ्जाल परिवारसँग सम्पर्कमा रहन, साथीभाइसँग कुराकानी गर्न, शिक्षा लिन, व्यापार प्रवर्द्धन गर्न, मनोरञ्जन गर्न तथा समाजका विभिन्न विषयमा जानकारी लिन प्रयोग गर्छन्। यसले संसारभरिका मानिसहरूलाई एकआपसमा जोडेको छ।
सामाजिक सञ्जालको विकास
सामाजिक सञ्जालको सुरुवात सन् १९९७ मा "सिक्स डिग्रीज (Six Degrees)" नामक प्लेटफर्मबाट भएको मानिन्छ। त्यसपछि फ्रेन्डस्टर, लिंक्डइन, माइस्पेस र फेसबुकजस्ता प्लेटफर्महरू आए। सन् २००५ मा युट्युब सुरु भएपछि भिडियो सामग्रीहरू धेरै लोकप्रिय भए। समयसँगै सामाजिक सञ्जाल अझ आधुनिक बन्दै गयो र करोडौँ मानिसहरूको जीवनको हिस्सा बन्यो।
सामाजिक सञ्जालका फाइदाहरू
सामाजिक सञ्जालका धेरै सकारात्मक पक्षहरू छन्। यसले मानिसहरूलाई आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर दिन्छ। कसैले गीत गाउन सक्छ, कसैले लेख लेख्न सक्छ भने कसैले आफ्नो कला संसारलाई देखाउन सक्छ।
यसका साथै, विद्यार्थीहरूले नयाँ कुरा सिक्न, शिक्षकहरूले ज्ञान बाँड्न र व्यवसायीहरूले आफ्नो व्यापार प्रचार गर्न सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्न सक्छन्। प्राकृतिक विपत्ति, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी वा सामाजिक अभियानहरू फैलाउन पनि यसको ठूलो भूमिका छ।
नेपालमा सामाजिक सञ्जालका चुनौतीहरू
सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढेसँगै नेपालमा विभिन्न समस्याहरू पनि देखिन थालेका छन्।
१. झुटा समाचार (Fake News)
सामाजिक सञ्जालमा गलत वा भ्रामक समाचार धेरै छिटो फैलिन्छ। यस्तो समाचारले मानिसहरूमा डर, भ्रम र गलत बुझाइ पैदा गर्छ। विशेषगरी कोभिड–१९ महामारीका बेला खोप र लकडाउनका विषयमा धेरै झुटा समाचार फैलिएका थिए।
२. साइबर अपराध
साइबर अपराध भनेको इन्टरनेटमार्फत गरिने अपराध हो। अरूको अकाउन्ट ह्याक गर्ने, व्यक्तिगत जानकारी चोरी गर्ने वा बैंक विवरण दुरुपयोग गर्ने जस्ता कार्यहरू यसअन्तर्गत पर्छन्। नेपालमा यस्ता घटनाहरू दिनप्रतिदिन बढिरहेका छन्।
३. साइबर बुलिङ
कसैलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत गाली गर्ने, धम्की दिने वा मानसिक रूपमा दुःख दिने कामलाई साइबर बुलिङ भनिन्छ। विशेषगरी किशोर–किशोरीहरू यसको बढी शिकार भइरहेका छन्, जसले गर्दा तनाव, चिन्ता र आत्मविश्वासमा कमी आउन सक्छ।
४. फिसिङ (Phishing)
फिसिङ भनेको आफूलाई विश्वासिलो व्यक्ति वा संस्था भनेर चिनाएर अरूको गोप्य जानकारी वा बैंक विवरण लिने प्रयास हो। धेरै मानिसहरू नक्कली सन्देश वा इमेलका कारण ठगीमा परेका छन्।
५. सामाजिक सञ्जालको लत
धेरै समय मोबाइल वा सामाजिक सञ्जालमा बिताउँदा पढाइ, काम र पारिवारिक सम्बन्धमा असर पर्छ। विशेषगरी युवाहरूमा निद्राको समस्या, चिन्ता र ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने समस्या बढ्न सक्छ।
६. अश्लील सामग्री र मोर्फिङ
इन्टरनेटमा अश्लील सामग्री सजिलै फैलिने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा कसैको फोटो सम्पादन गरेर गलत रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जसलाई मोर्फिङ भनिन्छ। विशेषगरी महिला तथा किशोरीहरू यसका कारण पीडित हुने गरेका छन्।
७. घृणात्मक अभिव्यक्ति र ट्रोलिङ
सामाजिक सञ्जालमा कसैलाई अपमान गर्ने, गाली गर्ने वा कुनै समुदायविरुद्ध घृणा फैलाउने प्रवृत्ति पनि बढ्दै गएको छ। यस्ता गतिविधिले समाजमा द्वन्द्व र असहिष्णुता बढाउन सक्छ।
८. अनलाइन ठगी
आजकल नक्कली अनलाइन पसल, जागिरको प्रलोभन वा पुरस्कार जितेको भन्दै ठगी गर्ने घटनाहरू पनि बढिरहेका छन्। धेरै मानिसहरूले पैसा तिर्ने तर सामान नपाउने समस्या भोगिरहेका छन्।
नेपालमा सामाजिक सञ्जालको अवस्था
नेपालमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने मानिसहरूको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ। यसको प्रयोगले सूचना आदानप्रदान र मनोरञ्जनलाई सजिलो बनाएको छ। तर प्रयोगकर्ताको संख्या बढेसँगै साइबर अपराध र गलत सूचनाका घटनाहरू पनि बढिरहेका छन्।
समाधानका उपायहरू
यी समस्याहरू कम गर्न केही महत्त्वपूर्ण कदम चाल्न आवश्यक छ।
पहिलो, सरकारले साइबर अपराध, झुटा समाचार र व्यक्तिगत गोपनीयताको सुरक्षा गर्न बलिया कानुन बनाउनुपर्छ र ती कानुन प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ।
दोस्रो, जनचेतना बढाउनुपर्छ। विद्यालय, कलेज र समुदाय स्तरमा सुरक्षित सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने विषयमा शिक्षा दिनुपर्छ।
तेस्रो, फेसबुक, युट्युब, टिकटकजस्ता कम्पनीहरूले नेपाली भाषामा पनि राम्रो सामग्री निगरानी (Content Moderation) व्यवस्था गर्नुपर्छ ताकि गलत सामग्री छिट्टै हटाउन सकियोस्।
चौथो, अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकाको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्छ। उनीहरूलाई सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ र आवश्यक परामर्श दिनुपर्छ।
अन्त्यमा, सामाजिक सञ्जाललाई सकारात्मक कामका लागि प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। शिक्षा, सामाजिक सेवा, जनचेतना र सिर्जनात्मक कामहरूमा यसको उपयोग बढाउन सकिन्छ।
निष्कर्ष
सामाजिक सञ्जाल नेपालका लागि अवसर र चुनौती दुवै हो। यसले मानिसहरूलाई जोड्ने, ज्ञान फैलाउने र नयाँ अवसर सिर्जना गर्ने काम गरेको छ। तर झुटा समाचार, साइबर अपराध, साइबर बुलिङ र अनलाइन ठगीजस्ता समस्याहरूले समाजलाई असर गरिरहेका छन्।
त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई सुरक्षित र जिम्मेवार तरिकाले प्रयोग गर्नु सबैको दायित्व हो। सरकार, सामाजिक सञ्जाल कम्पनी, विद्यालय, अभिभावक र प्रयोगकर्ताहरू सबैले मिलेर काम गरेमा सामाजिक सञ्जाललाई समाजको हितमा प्रयोग गर्न सकिन्छ र भविष्यमा अझ सुरक्षित डिजिटल वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ।
