सुनसरी । “आश्वासन धेरै पाएँ, तर साथ कम पाएँ। सपना धेरै देखाइयो, तर पूरा गर्ने हात कम भेटिए। यही आशा र निराशाबीच बितिरहेको छ मेरो जीवन।”
सुनसरीको सामान्य परिवारबाट आफ्नो जीवनयात्रा सुरु गरेका सामाजिक अभियन्ता मोहसिम अंसारी आफ्नो संघर्षलाई यिनै शब्दमा सम्झन्छन्। सानैदेखि समाजका लागि केही गर्ने चाहना बोकेका अंसारीसँग ठूलो आर्थिक स्रोत थिएन, न त बलियो संस्थागत पहुँच। तर समाजमा केही सकारात्मक काम गर्नुपर्छ भन्ने अठोट भने बलियो थियो।
समयक्रममा उनले विभिन्न व्यक्ति, संस्था र निकायसँग भेटघाट गरे। कतैबाट हौसला पाए, कतैबाट सहयोगको आश्वासन पाए। ती आश्वासनले उनलाई नयाँ योजना बनाउन, प्रस्ताव तयार गर्न र सामाजिक कामका लागि थप सक्रिय हुन प्रेरित गर्यो। तर उनले अपेक्षा गरेअनुसार धेरैपटक सहयोग भने आएन।
उनका अनुसार, कतिपय अवस्थामा ‘सहयोग गर्छौँ’ भन्ने प्रतिबद्धता अन्तिम समयमा व्यवहारमा परिणत हुन सकेन। कसैबाट फोनको जवाफ आएन, कसैले पछि सहयोग गर्ने बताए भने कतिपय विषय आश्वासनमै सीमित भए।
यही अनुभवलाई उनी अहिले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो पीडामध्ये एक मान्छन्।
संघर्षबाट सुरु भएको यात्रा
सामान्य आर्थिक पृष्ठभूमिबाट आएका अंसारीका लागि आफ्नो भविष्य निर्माण गर्नु आफैँमा चुनौती थियो। त्यसमा पनि समाजका समस्या देख्दा त्यसलाई आफ्नै समस्या सम्झेर काम गर्न खोज्दा संघर्ष थपिँदै गयो।
गरिबीमा परेका परिवार भेटिए आवाज उठाउने, विपद्मा परेकालाई सहयोग जुटाउने, आगलागीबाट घर गुमाएकाका लागि राहतको पहल गर्ने, बाढी प्रभावित परिवारसम्म सहयोग पुर्याउने तथा शिक्षा, स्वास्थ्य र खानेपानीजस्ता विषयमा सम्बन्धित निकाय तथा सहयोगी संस्थासम्म समस्या पुर्याउने प्रयास उनले गर्दै आएको बताउँछन्।
तर सामाजिक कामका लागि इच्छा मात्र पर्याप्त हुँदैन। आर्थिक स्रोत, जनशक्ति, संस्थागत सहयोग र निरन्तर सहकार्य आवश्यक हुन्छ। यही अभाव उनको यात्राको मुख्य चुनौती बनेको छ।
सहयोग गर्छौँ’ भन्ने शब्दले जन्माएको आशा
अंसारीका अनुसार सामाजिक कामका क्रममा उनले धेरैपटक सहयोगको आश्वासन पाए।
“प्रस्ताव पठाउनुहोस्, हामी सहयोग गर्छौँ”, “तपाईं काम गर्दै जानुस्, आवश्यक सहयोग गर्छौँ” र “युवाहरू अगाडि आउनुपर्छ, तपाईंलाई हामी साथ दिन्छौँ” जस्ता शब्दले आफूलाई पटक–पटक उत्साहित बनाएको उनी बताउँछन्।
त्यसपछि उनी फेरि दौडिन्थे। योजना बनाउँथे, प्रस्ताव तयार गर्थे, सम्बन्धित व्यक्तिहरूसँग भेट्थे र समय खर्च गर्थे। तर अपेक्षित सहयोग नआउँदा निराश हुनुपरेको उनको अनुभव छ।
अंसारीका लागि समस्या केवल एउटा योजना रोकिँदा हुने क्षतिमा सीमित थिएन। उनका अनुसार बारम्बारको आश्वासन पूरा नहुँदा मानिसप्रतिको विश्वाससमेत कमजोर हुँदै जान्छ।
‘आश्वासनले जीवनलाई नर्क बनायो’
“आश्वासनले जीवनलाई नर्क बनायो” भन्ने उनको अभिव्यक्ति लामो समयदेखिको संघर्ष र निराशासँग जोडिएको छ।
उनका अनुसार कुनै सहयोग आउने विश्वासमा योजना अघि बढाउँदा, आफ्नो क्षमताभन्दा ठूलो जिम्मेवारी लिँदा वा अरूलाई दिएको प्रतिबद्धता पूरा गर्न खोज्दा कतिपय अवस्थामा उनी आफैँ समस्यामा परेका छन्।
तर समस्यामा परेका मानिसलाई निराश पार्न भने उनी चाहँदैनन्।
“यदि मैले पनि हात उठाएँ भने समस्यामा परेका मानिसहरूको आवाज कसले उठाउने?” भन्ने सोचले आफूलाई निरन्तर सामाजिक काममा लागिरहन प्रेरित गर्ने उनी बताउँछन्।
संयुक्त मुटु नेपालमार्फत सामाजिक सेवाको प्रयास
अंसारीको सामाजिक यात्रामा संयुक्त मुटु नेपाल पनि महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा जोडिएको छ। मानवीय सेवा, सामाजिक सहयोग तथा विपद्मा परेका मानिसलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यसहित संस्थागत रूपमा काम गर्ने उनको प्रयास रहँदै आएको छ।
संस्थामार्फत गरिब तथा विपन्न परिवारलाई सहयोग, आर्थिक रूपमा कमजोर बालबालिकालाई शिक्षामा सहयोग, उपचार गर्न नसक्ने बिरामीका लागि सहयोग जुटाउने, अपांगता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने, खानेपानी तथा सरसफाइमा सहयोग गर्ने र बाढी, पहिरो तथा आगलागीजस्ता विपद्मा राहत पुर्याउने लक्ष्य राखिएको उनी बताउँछन्।
त्यसैगरी विपन्न परिवारका लागि खाद्यान्न सहयोग, युवालाई सामाजिक सेवामा जोड्ने तथा स्थानीय समस्यालाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी संस्थासम्म पुर्याउने प्रयास पनि उनको प्राथमिकतामा रहेको छ।
तर उद्देश्यअनुसार काम गर्न आवश्यक स्रोतको अभाव भने अझै चुनौतीका रूपमा रहेको अंसारीको भनाइ छ।
विपद्का बेला पीडितसँग पुग्ने प्रयास
विपद्का घटनाले मानिसलाई सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुर्याउने गरेको अंसारीको अनुभव छ।
आगलागी हुँदा वर्षौँको मेहनत केही घण्टामै खरानी बन्न सक्छ। बाढीले घर र सम्पत्ति बगाउँदा परिवारसँग बचाउनका लागि केही नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा एउटा बोरा चामल, एक जोर कपडा वा सामान्य राहत सामग्रीसमेत पीडित परिवारका लागि ठूलो सहयोग बन्न सक्छ।
यही मानवीय अवस्थालाई ध्यानमा राखेर आफूले सुनसरीमा आगलागी तथा बाढी प्रभावित परिवारका लागि राहत जुटाउने र सहयोग पुर्याउने प्रयास गर्दै आएको अंसारी बताउँछन्।
उनका लागि राहत भनेको सामग्री वितरण मात्र होइन। पीडित परिवारलाई ‘तिमी एक्लो छैनौ’ भन्ने अनुभूति दिलाउनु पनि सामाजिक सेवाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो।
आफ्नै समस्याबीच अरूका लागि दौडिने प्रयास
अंसारीको जीवनमा अर्को विरोधाभास पनि छ—आफ्नै आर्थिक तथा व्यक्तिगत संघर्षबीच पनि उनी अरूका लागि सहयोग खोज्न दौडिन्छन्।
कहिलेकाहीँ आफ्नो भविष्यको चिन्ता हुन्छ, परिवारको जिम्मेवारी हुन्छ र संस्थाको भविष्यको चिन्ता पनि हुन्छ। तर कतै विपद् आएको वा कुनै परिवार समस्यामा परेको खबर पाएपछि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावनाले आफूलाई फेरि सक्रिय बनाउने उनको भनाइ छ।
यही सोचले उनलाई पटक–पटक सामाजिक सेवातर्फ फर्काइरहेको छ।
युवालाई सामाजिक परिवर्तनको शक्तिका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण
अंसारी युवालाई समाज परिवर्तनको महत्वपूर्ण शक्ति मान्छन्। उनका अनुसार युवाले राजनीति मात्र होइन, समाज र स्थानीय समस्यालाई पनि बुझ्नुपर्छ।
सामाजिक सञ्जालमा आवाज उठाउनु मात्र पर्याप्त नभई वास्तविक जीवनमा जनताको समस्या बुझ्न घर–घर पुग्नुपर्ने उनको धारणा छ।
उनका लागि नेतृत्व पद प्राप्त गर्नु मात्र होइन। समस्या परेको समयमा जनताको बीचमा उभिन सक्ने साहस र जिम्मेवारी लिन सक्नु नेतृत्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
असफलताले रोकेन यात्रा
धेरैपटक प्रयास गर्दा पनि अपेक्षित परिणाम नआउँदा मानिस थाक्न सक्छ। तर अंसारी भने सहयोग नपाउँदा नयाँ बाटो खोज्ने, एउटा प्रस्ताव अस्वीकार हुँदा अर्को सम्भावना खोज्ने र एउटा आश्वासन पूरा नभए अर्को सहयोगी खोज्ने प्रयास गर्दै आएको बताउँछन्।
उनको विश्वास छ—आज सम्भव नभए भोलि सम्भव हुन सक्छ, तर प्रयास गर्न छाड्नु हुँदैन।
यही विश्वासले उनलाई सामाजिक अभियानमा निरन्तर अघि बढाइरहेको छ।
शब्दभन्दा कर्मलाई प्राथमिकता
लामो समयको अनुभवपछि अहिले अंसारी शब्दभन्दा कर्मलाई बढी महत्व दिन थालेको बताउँछन्।
मानिसले गरेको वाचा, दिएको आश्वासन र व्यक्त गरेको प्रतिबद्धताभन्दा वास्तविक समयमा प्राप्त हुने सहयोग नै महत्वपूर्ण हुने उनको बुझाइ छ।
“मानिस बदलिन सक्छन्, परिस्थिति बदलिन सक्छ, सहयोग आउने–नआउने अनिश्चित हुन सक्छ। तर उद्देश्यप्रतिको विश्वास कायम राख्न सकियो भने यात्रा अगाडि बढिरहन्छ,” उनको भनाइ छ।
कस्तो समाज चाहन्छन् मोहसिम?
अंसारीको सपना व्यक्तिगत सफलतामा मात्र सीमित छैन। उनी गरिब परिवार भोकै सुत्न नपर्ने, आर्थिक अभावका कारण बिरामी उपचारबाट वञ्चित हुन नपर्ने, विपन्न बालबालिका शिक्षाबाट टाढा हुन नपर्ने र विपद्मा परेका परिवारले आफूलाई एक्लो महसुस गर्न नपर्ने समाज निर्माणको चाहना व्यक्त गर्छन्।
त्यसैगरी युवाले आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसर पाउनुपर्ने र सामाजिक सेवामा राजनीति, धर्म, जात तथा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा मानवतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको धारणा छ।
अझै संघर्षमै छन्
अंसारी आफूलाई पूर्ण सफल व्यक्ति मान्दैनन्। उनी अझै सिकिरहेका छन्, नयाँ मानिससँग भेटिरहेका छन्, सहयोग खोजिरहेका छन् र नयाँ योजना बनाइरहेका छन्।
तर उनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति आर्थिक स्रोत नभई संघर्षबाट प्राप्त अनुभव बनेको छ।
उनले आश्वासन सुनेका छन्, प्रशंसा पाएका छन्, आलोचना भोगेका छन्, सहयोगको वाचा सुनेका छन् र सहयोग नआएको पीडा पनि अनुभव गरेका छन्। त्यसैले अहिले उनी बोलीभन्दा व्यवहार, वाचाभन्दा सहयोग र आश्वासनभन्दा कर्मलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
संघर्षबाट जन्मिएको सपना
मोहसिम अंसारीको जीवनलाई एउटा वाक्यमा वर्णन गर्ने हो भने—आश्वासनले थकाएको, संघर्षले बनाएको र सामाजिक सेवाको सपनाले अघि बढाएको जीवन।
उनले धेरै आश्वासन पाए। केहीले आशा जगाए, केहीले निराश बनाए। कसैले बाटो देखाए, कसैले बाटोमै छोडे। तर उनले यात्रा रोक्न मानेनन्।
आज पनि उनको प्रश्न छ—सामाजिक परिवर्तनको चाहना बोकेका युवालाई केवल आश्वासन दिइयो र वास्तविक साथ दिइएन भने परिवर्तन कसरी सम्भव हुन्छ?
त्यसैले अब उनी आश्वासनभन्दा कर्म खोज्छन्, बोलीभन्दा व्यवहार खोज्छन् र वाचाभन्दा वास्तविक सहयोग खोज्छन्।
उनको भनाइमा, “आश्वासनले जीवनलाई नर्क बनाउन सक्छ, तर त्यही नर्कबाट बाहिर निस्कने बाटो संघर्षले बनाउँछ।”
मोहसिम अंसारी
सामाजिक अभियन्ता | संयुक्त मुटु नेपाल
